Co to jest Retoryka?

myœlenie o RETORYCE

Sięga się po retorykę nie tylko po to
by poznać same jej zasady, lecz by je zastosować.

Assertiones Rhetoricae [1577], cap. XV

strona: poprzednia [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] następna
Nie tworzy ona jednak żadnych twierdzeń ogólnych; orzeka tylko [patrz definicja!] wedle jakich reguł tworzymy, resp. analizujemy dowolne teksty oraz porównujemy jakie cele owe teksty, w zamierzeniach autorskich, miały osiągnąć a jakie osiągnęły.
Możemy oczywiście spróbować zbudować, czy raczej - odtworzyć - zbiór hipotetycznych aksjomatów wedle których, być może, "działa" retoryka. Pewne próby w tym zakresie podjął m. in. przywoływany już Hans Blumenberg23, lecz kwestie te dotyczą pewnych ogólnych założeń metanaukowych. Aby w pełni tę kwestię przeanalizować należałoby szczegółowo rozpatrzyć różnicę pomiędzy metodologią Arystotelesa, a dziś obowiązującą. Część z tych kwestii zresztą omówię w dalszej części niniejszego studium.
Dla badań nad retoryką istotniejsza jest konstatacja George'a A. Kennedy'ego, który wskazał na pewien autentyczny problem związany z retoryką. Oto - powiada amerykański historyk tej dyscypliny wiedzy - iż retoryka jest zarazem nauką historyczną i systematyczną24. Tu upatrywałbym zresztą źródeł różnych problemów i nieporozumień związanych z retoryką. Lubo byłoby nam, wykształconym na współczesnych teoriach językoznawczych, pragmalingwistycznych, logicznych, itd. potraktować retorykę czysto historycznie [no, może jako odmianę tzw. poetyki historycznej]. Problem tkwi jednak już u Arystotelesa, który wyraźnie wskazał na służebność poetyki wobec retoryki [Arist, poet., XIX.1456a34-1456b19]25 ; sprawę tę jednak na razie zostawmy na uboczu naszych rozważań.
Kiedy zajmujemy się retoryką natrafiamy jednak na autentyczny problem; oto, od połowy wieku XVI, zakres teorii retorycznej był, przez część teoretyków, systematycznie ograniczany. Niezależnie od retoryki rozwijały się takie dziedziny, jak właśnie poetyka, czy stylistyka; następnie - hermeneutyka. Te kwestie nigdy nie zostały w sposób systematyczny omówione, a jeśli były omawiane, to nie z perspektywy historii i teorii retoryki. Podejmowane próby, m. in. i piszącego te słowa, mają wciąż charakter wstępnego określenia "pola badawczego".
Intuicja podpowiada mi jednak pewne rozwiązanie wskazanych kłopotów. Retoryka - zgodnie z wskazaną wcześniej definicją - jest nauką, która ma trzy aspekty: i/ teoretyczny, ii/ historyczny, iii/ praktyczny. Przypomina mi w tym matematykę; podobieństwo sięga zresztą i dalej. Oto w obu naukach nie ma do dziś pełnej zgody,

co do jej definicji [acz jest zgoda co do zakresu oraz np. charakterystycznych dla nich metod dowodzeń. Dla matematyki są to, generalnie (acz oczywiście nie wyłącznie) dowodzenia dedukcyjne; dla retoryki, bardzo specyficzne typy dowodzeń opartych na różnych rodzajach prawdopodobieństw]. Możemy wydzielić działy retoryki [na kilku poziomach: najpierw poziom głównych działów teorii, następnie kolejne poziomy poddziałów, itd.], możemy podać zbiór reguł, wedle których postępujemy w danym dziale, itd. Jest jednak zasadnicza różnica - oto w téchne rhetoriké nie możemy podać twierdzeń o charakterze meta-retorycznym. Dlaczego - wymaga to jednak osobnych rozważań. Retoryka bowiem, inaczej niż matematyka, jest uwikłana w problematykę antropologiczną26.
Na marginesie dodam uwagę, iż tradycja retoryczna MUSI być, niestety, brana w całości, a nie wybiórczo. To tak, jakby z matematyki wybierać tylko pewne fragmenty jakichś jej działów. Nie jest to możliwe - bez narażenia się na zarzut, najdelikatniej mówiąc, arbitralności. Sądzę, iż i wobec retoryki [czy wobec CAŁEJ tradycji antycznej - tego nie wiem] nie wolno tak postępować, bowiem znów tylko arbitralnie bralibyśmy jakieś fragmenty, a pomijali inne. Retoryka, jak i matematyka, tworzą spójne systemy; wybór pojedynczych elementów z systemów JEST możliwy, ale NIE JEST metodologicznie ani metodycznie poprawny.

IV. STARA I NOWA RETORYKA

Najbardziej "zabawne" są uwagi na temat różnic pomiędzy starą i nową retoryką [kwestie bowiem powrotu bądź nie (a także zwrotu ku) do retoryki traktuję jako niezręczny lapsus - w świetle m. in. konkretnych prac]27. Zacznę od przypomnienia opinii Hansa Blumenberga28

O ile retoryka klasyczna zabiega głównie o mandat do działania, o tyle retoryka nowoczesna agituje za opóźnianiem działania albo przynajmniej za zrozumieniem dla takowego - również wtedy i właśnie wtedy, gdy stara się demonstrować zdolność działania, jeszcze raz wyciągając z kieszeni substytucje symboliczne.

Blumenberg porusza tu kwestię daleko istotniejszą, niż to czy jest różnica między starą a nową retoryką, bądź między retoryką a retorycznością. Badacz niemiecki wskazuje na fakt zmiany, przez użytkowników retoryki, celów, jakie przy pomocy retoryki pragniemy osiągać.

strona: poprzednia [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] następna

23 Cf. H. Blumenberg, Rzeczywistości, w których żyjemy, tł. W. Lipnik, Warszawa 1997, s. 98-129 [O aktualności retoryki w wymiarze antropologicznym]; te rozważania wydają mi się zresztą ważniejsze, niż przytaczane przez Rusinka studia amerykańskie. Blumenberg bowiem rozważa właśnie różnicę pomiędzy naszym a antycznym spojrzeniem na kwestie ogólno metodologiczne.

24 Cf G. A. Kennedy, The Present State on the Study of Ancient Rhetoric, "Classical Philology", R. 70, 1975, s.278.

25 Cf. Lichański, Retoryka od renesansu do współczesności, s. 161.

26 Cf. Blumenberg, op. cit. Na temat matematyki por. m. in. A. N. Whitehead, Wstęp do matematyki, tł. W. Wojtowicz, Warszawa, Lwów [br]; T. Ferris, red., Skarby matematyki [1991], tł. J. Skolimowski, Warszawa 1998. Por. także N. Bourbaki, Elementy historii matematyki, tł. S. Dobrzycki, Warszawa 1980 [szczególnie rozdział pierwszy: Podstawy matematyki. Logika. Teoria mnogości].

27 Cf. W. B. Horner, red., The Present State of Scholarship in Historical and Contemporary Rhetoric, Columbia, London 19902; G. A. Kennedy, Classical Rhetoric and its Christian and Secular Tradition from Ancient to Modern Time, Chapell Hill, London 19992; Histoire de la rhétorique dans l'Europe moderne, red. M. Fumaroli, Paris 1999. Dalsza bibliografia, por. Lichański, Retoryka od renesansu do współczesności, s. 239-242.

28 Cf. Blumenberg, s. 118.

do góry^

All rights reserved lichanski.pl © 2004
Project by Arbiter
Biogram CV | Moje zajęcia | Nowości | DORADZTWO, OPINIE, EKSPERTYZY LINGWISTYKA | Linki | Kontakt